28 oktober 2015

Winter in Warschau

Hoe zonnig het najaarsweer in Polen nu ook is, het is winter. Politiek gezien. De resultaten van de parlementsverkiezingen van 25 oktober hebben deze dag tot een Zwarte Zondag gemaakt.

Ultrarechts, PiS, ‘Recht en Rechtvaardigheid’, de nationalistische partij van oud-premier Jaroslaw Kaczynski, heeft de absolute meerderheid behaald. 235 van de 460 zetels in de Sejm, het Lagerhuis. De tot nu toe belangrijkste regerende partij, de centrumrechtse PO, Burgerplatform, tot voor een jaar geleid door Europa’s eerste man, Donald Tusk, verloor smadelijk. Maar wat het meest verontrust, is dat er geen enkele linkse partij meer in het parlement zit. In totaal zijn er vijf partijen vertegenwoordigd in de Sejm, de drie bestaande PiS, PO en PSL, de Poolse Volkspartij, de oudste politieke groep in Polen die haar steun vooral vindt onder boeren. Daarnaast zijn er twee nieuwe bewegingen opgekomen: de protestpartij van rockzanger Pawel Kukiz, een 52 jarige buitenstaander die à la Beppe Grillo ineens hoge ogen gooide in de presidentsverkiezingen van dit voorjaar, maar die nu veel van zijn krediet verspeeld heeft door samen te gaan met de resten van een oerconservatieve, extreem-nationalistische partij. De andere nieuwe partij, Nowoczesna, ‘Modern’, is een vehikel van Wereldbankeconoom Ruszard Petru, een liberale club die strikte scheiding van kerk en staat voorstaat maar economisch ook tot de rechtse hardliners behoort.

Grondwet
Een kleine troost bij al dit slechte nieuws: PiS wil niet alleen een anti-Brussel, anti-euro, anti-migratie, anti-Russisch en anti-milieubeleid voeren. De partij wil ook de grondwet wijzigen om tot een vorm van Orbanisatie te komen, waarbij de dominante partij, zoals in Hongarije, het constitutionele systeem zo kan wijzigen dat de fundamenten van een liberale democratie aangetast kunnen worden. Daarvoor ontbreekt het Kaczynski evenwel aan voldoende steun. Zelfs met de stemmen van Kukiz haalt hij niet de daarvoor vereiste meerderheid.

Links
De teloorgaan van Pools links komt, helaas, niet als een donderslag bij heldere hemel. De Poolse sociaaldemocraten, voor een deel de voortzetting van de oude communistische partij, hebben onder leiding van de toen nog jonge en charismatische linkse president Aleksander Kwasniewski Polen in 1995 het NAVO-lidmaatschap bezorgd en in 2004 hun land de EU binnengevoerd. Maar daarna is het bergafwaarts gegaan met links. Bij elke parlementsverkiezing die daarna gehouden werd, schommelde het resultaat rond de 10 procent. Ter vergelijking: Kaczynski haalt nu een kleine veertig procent.

Voor een deel werden deze teleurstellende resultaten geweten aan de opkomst van nieuwe linkse bewegingen, zoals die van de energieke en progressief ingestelde drankhandelaar Palikot, maar evenzeer aan het weinig aansprekende leiderschap van de eeuwige sociaaldemocratische leider Leszek Miller, een man die onder de communisten al minister geweest is en toen verantwoordelijkheid droeg voor de geheime diensten. Bovendien raakte Miller verwikkeld in enige financiële schandalen. Het treurigste resultaat behaalde de SLD, de sociaaldemocratische partij, afgelopen voorjaar bij de presidentsverkiezingen. Niet meer dan drie procent van de Poolse kiezers zag iets in de kandidaat van de SLD, een tv-presentatrice die vanwege haar vermeende populariteit naar voren geschoven was. Een mislukte noodgreep. Vandaar dat voor deze verkiezingen links zich aaneensloot en als één blok de verkiezingen in wilde gaan met een coalitie van SLD, Palikot en Groenen, aangevuld met twee kleinere socialistische partijen. Toch werkte het niet.

Alternatief
De aantrekkingskracht van de moderne beweging van Palikot bleek uitgewerkt en de populariteit van SLD en haar niet van wijken wetende leider Miller bleef nihil. Vandaar dat ongeorganiseerd en jong links met een eigen alternatief kwam:  Razem, ‘Samen’. In de debatten deed de informele leider Adrian Zandberg het uitstekend. Hij kwam authentiek en geloofwaardig over, maar het was niet voldoende om uit het niets de kiesdrempel van 5 procent te overschrijden. Razem wordt door sommige waarnemers beschreven als extreem-links en door anderen vergeleken met het Griekse Syriza. Dat lijkt teveel eer. Razem is opgericht uit onvrede met de SLD en komt deels voort uit de gelederen van de jong-socialisten, maar staat in haar standpunten niet ver af  van die van de linkse coalitie. De sfeer en het geluid zijn echter verfrissend anders. Desondanks heeft ook deze groep enthousiastelingen het niet tot de Sejm gebracht, waardoor er in de komende jaren hooguit in de enkele kritische Poolse media nog een links geluid te horen zal zijn.

Een optimistische conclusie kan echter hoe dan ook getrokken worden: Pools links wordt nu gedwongen tot zelfonderzoek en tot vernieuwing. Wellicht dat dit bij de volgende stembusgang tot een nieuwe lente leidt.

Door Camiel Hamans, PvdA buitenlandreporter