21 december 2012

Recensie IDFA documentaire: “Stealing Africa”

‘Met “Why Poverty” bood IDFA een gericht aanbod van twaalf documentaires over armoede wereldwijd. In de film “Stealing Africa” heeft de Deense regisseur Christoffer Guldbrandsen een prikkelende contrast geschetst over hoe de bodemschatten van Zambia minder opleveren voor het eigen land, dan voor de westerse multinational, Glencore, die ze ontgint.’ Door Ernstjan van Doorn.

De film opent met de town-hall meeting in het Zwitserse plaatsje Ruschlikon, woonplaats van de CEO van Glencore: Ivan Glasenberg die op slag multimiljardair werd toen Glencore werd genoteerd op de London Stock Exchange. Hierdoor stegen de belastinginkomsten van Ruschlikon zo sterk, dat de burgemeester een belastingverlaging van 7% voor haar eigen inwoners voorstelde. Eén bewoner suggereerde een belastingverlaging van 5%, waarin de overige 2% kon worden ingezet voor Afrikaanse gemeenschappen die leden onder de bedrijvigheid van Glencore. Echter, de bewoners stemden massaal tegen. Ze wilden alle voordeel voor zichzelf houden.

Eerlijke belastingtarieven

Vervolgens maken we kennis met Guy Scott, vice-president van Zambia. Een opmerkelijke blanke heer tussen de Zambianen met een inspirerende idealistische uitstraling en gelatenheid: hij weet hoe de hazen lopen. Op het scherm maakt hij een buitengewoon benaderbare indruk.

Zambia heeft een van de grootste koperreserves ter wereld. Deze worden ontgonnen in de Mopani kopermijnen door Glencore. In de documentaire wordt getoond hoe dit bedrijf te werk gaat, wat voor bedrijf het is, en hoe ze voor de ontginning van dit Zambiaanse koper buitengewoon weinig belasting betalen. Terwijl belastinginkomsten voor een land als Zambia juist essentieel zijn voor investering in publieke sectoren zoals zorg en onderwijs. De missie van Guy Scott luidt dan ook: eerlijke belastingtarieven instellen voor het koper in zijn land.

Ontkenning en tegenwerking

Ook de EU schijnt weinig grip te krijgen op de werkelijke activiteiten van Glencore in Zambia. Worden werknemers uitgebuit? Worden waterbronnen vergiftigd? Overstijgt de luchtvervuiling niet vele malen de toegestane waarden? In de documentaire zien we de woordvoerder van Glencore heel terughoudend blijven als hij wordt geconfronteerd met deze vragen en aanvullende data. Zijn standaard-antwoord luidt steevast: Glencore voldoet aan de gemaakt afspraken met de Zambiaanse overheid en de gestelde normen. Er is geen probleem.

Echter, Glencore blijkt ineens wel in beweging te willen komen wanneer Zambia de belastingtarieven wil verhogen. Dan ineens staan hele batterijen van advocaten klaar om het land langdurige juridische processen aan te spannen.

Praktijk van internationaal ondernemen

De documentaire probeert antwoord te geven op de prangende vraag hoe het mogelijk is dat een land als Zambia niet kan profiteren van de eigen bodemschatten. Het doet een prikkelend beroep op het moreel gevoel in deze praktijk van internationaal ondernemen. Want belastingontwijking is weliswaar niet strafbaar, maar is het moreel te verantwoorden om een land als Zambia, waar 70% onder de armoedegrens leeft, via trucs te beroven van diens belastingkomsten? En welke rol speelt de lokale overheid, Europese Unie, of multinational in het proces?

Wat betekent dat voor de verantwoordelijkheid naar aandeelhouders of bevolking toe? Zeker als het gaat om de negatieve consequenties van het eigen handelen waarin de winst en de materialen maar één kant op gaan. Winst is niet vies, maar kan wel vies worden gemaakt.

“Stealing Africa” is vanuit Nederland hier online te bekijken.

Door Ernstjan van Doorn, PvdA, Buitenlandreporter

NB.
Op 12 April 2011 hebben vijf NGO’s een OECD-aanklacht tegen Glencore ingediend. Het bedrijf wordt beschuldigd van boekhoudfraude, het intern doorverkopen van grote hoeveelheden koper voor een kwart van de marktprijs en het noteren van veel hogere operationele kosten zodat op papier de Mopani kopermijnen zwaar verlies zouden lijden. Glencore hoeft dan ook geen winstbelasting af te dragen aan de Zambiaanse overheid.