12 januari 2016

Polen op weg naar Orbanisatie

Polen is een meervoud. Geen land met duidelijker tegenstellingen dan Polen. In het Oosten en op het platteland nationaalconservatieven, die gewillig hun oren laten hangen naar de meest fundamentalistische opvattingen die de hiërarchie van de Poolse katholieke kerk uitdraagt. Anderzijds jongeren en inwoners van het westelijke en centrale grote stedengebied die zich richten op Europa, die vertrouwen hebben in de toekomst en graag de verworvenheden van het kapitalisme mee-consumeren.

Tot een jaar geleden had de tweede groep de meerderheid, zij het een kleine, in de samenleving en het parlement. Huidig Europees president Tusk en zijn partij PO, Burgerplatform, werden het symbool van deze nieuwe tijdgeest, enigszins rechts van het centrum en vooral pragmatisch. Acht jaar lang – een unicum in Polen – bleef PO aan het bewind. Maar het mocht niet duren. Een deel van de aanhang werd ongeduldig. PO leverde niet genoeg. Nog altijd bleef het welvaartsniveau beduidend lager dan in West-Europa en aan sociaal beleid werd eveneens vrijwel niet gedaan. Jongeren hoppen van het ene tijdelijke baantje naar het andere, want vaste contracten bestaan in deze Amerikaans georiënteerde flexmaatschappij nauwelijks nog. Dus regende het proteststemmen bij de laatste verkiezingen.

Links speelt in Polen helaas al jaren geen rol van belang meer. Vooral door conflicten in eigen kring en bewezen onmacht. Dus richtte het protest de steven verder naar rechts. Dat leidde tot de opkomst van een Beppe Grillo-achtige beweging rond voormalig rockzanger Pawel Kukiz, tot een nog lagere stembus-opkomst dan Polen traditioneel al kent – een groot deel van de bevolking heeft nog steeds zo zijn bekomst van de opkomstplicht onder het communisme dat zij niets met politiek te maken willen hebben ─ en tot een eclatante verkiezingsoverwinning van PiS, de ultraconservatieve en nationalistische partij van Jarosław Kaczyński, de overgebleven helft van de geruchtmakende en tegelijkertijd luidruchtige tweeling die  tussen 2001 en 2007 het autarkisch politieke gezicht van Polen bepaalde.

Niet iedereen verwachtte dat PiS na de verkiezingen meteen grote veranderingen in gang zou zetten. Kaczyński had zich namelijk tijdens de campagne enigszins op de achtergrond gehouden en liet de verkiezingsstrijd grotendeels over aan de gematigder overkomende kandidaat-premier Beata Szydło. Bovendien behaalde PiS niet de gehoopte twee derde meerderheid, die nodig is voor grondwetswijzigingen.

PiS, en met name Kaczyński, die, zoals dat in Polen heet ‘vanaf de achterbank regeert’, heeft echter geen moment verloren laten gaan. Met de hulp van de Kukiz-aanhangers, die zich steeds meer ontpoppen als bentgenoten van PiS, zijn er, zonder veel debat, inmiddels tientallen in stilte voorbereide wetten door het parlement gejaagd, beginnend met de verhoging van de schoolleeftijd van zes naar zeven jaar, omdat de Poolse kinderziel beschermd moet worden, tot een mediawet die de publieke omroep tot propaganda-orgaan van de regering kan maken. Het Constitutionele Hof, in het verleden vaker kritisch ten opzichte van zittende regeringen, is in zijn macht beperkt en de vacatures in dit hof zijn met partijvrienden gevuld.

Kaczyński heeft eenmaal moeten ervaren dat de kiezersgunst hem van zijn macht beroofde. Dat zal hem geen tweede keer gebeuren. Het voorbeeld van de Hongaarse premier Orban strekt hem tot voorbeeld. Democratie is voor deze lieden geen doel, maar middel. Om de macht in handen te krijgen en te houden.

Op straat roeren de tegenstanders en zelfs teleurgestelde PiS-kiezers zich, want de democratie is in gevaar. Dat klinkt hoopvol, want nog nooit hebben zoveel Polen hun stem verheven in de recente jaren. Ryszard Petru, leider van een nieuwe liberale oppositiepartij Nowoczesna, ‘Modern’, is in de polls intussen de populairste politicus. Maar helaas voor het moderne Polen, de straat heeft niet de macht. Die ligt bij de Sejm, het Poolse parlement en daarin heeft Kaczyński, zo lang er geen paleisrevolutie in zijn partij ontstaat, een solide meerderheid. Hij zal er alles aan doen die tot in lengte van dagen te behouden. Zelfs al zou hij over drie en een half jaar de verkiezingen weer verliezen. De instituties zullen PiS-organen zijn en de wetten om daar wat aan te doen zullen zulke meerderheden vereisen, dat wijziging zo goed als onmogelijk is.

Kaczyński en zijn rechts-nationalistische vrienden erkennen slechts één Polen: dat is een land dat zichzelf het beste, het eerlijkste en het christelijkste stukje aarde vindt. Wie hier anders over denkt, is een verrader.            

Door Camiel Hamans, PvdA buitenlandreporter