7 april 2014

Nationalist in Europees jasje wint absolute meerderheid in Servië

De opkomst was laag en de uitslag overdonderend van de Servische verkiezingen. Van de 53% die hun stem uitbrachten koos maar liefst 48,4% voor de centrumrechtse Servische Progressieve Partij (SNS).Hiermee heeft SNS – een afsplitsing van de Servische Radicale Partij van de in Scheveningen vastzittende Vojislav Šešelj – een absolute meerderheid in het parlement: 158 van de 250 zetels. SNS leider en toekomstig premier Aleksandar Vučić heeft zich de laatste twee jaar ontpopt tot een man van het volk, die doet wat hij zegt en de corruptie en georganiseerde misdaad keihard aanpakt.

De populist Vučić heeft een grote transformatie ondergaan. Hij veranderde van een voormalige minister van informatie onder het Milošević regime, een nationalist die het straatnaambord ‘Ratko Mladić Boulevard’ op het gebouw van de radio en televisiezender B92 plakte, in een grote hervormer die zich inzet voor een modern Servië. Hij nam de pro-Europese agenda over van de vorige regering onder leiding van de Democratische Partij (DS) en droeg bij aan het EU-toetredingsproces en de normalisatie van de relaties met Kosovo.

Vučić’s strijd tegen corruptie heeft sterk bijgedragen aan zijn populariteit. Zo kondigt hij regelmatig aan welke corrupte politicus of tycoon opgepakt zal worden. Omdat dit vervolgens ook echt gebeurt – al worden ze lang niet allemaal veroordeeld – is de perceptie ontstaan onder de Servische bevolking dat er eindelijk iemand is opgestaan die afrekent met de corrupte elite en tycoons. Zijn tegenstanders beweren soms terecht dat zijn strijd selectief is, gericht tegen zijn politieke en zakelijke tegenstanders.

Vučić  tijdens campagne: “Ik weet dat in de toekomst mijn populariteit kan
dalen en de liefde die veel mensen nu voor me voelen minder kan zijn, maar
ik zal me blijven inzetten voor de belangen van de toekomstige generaties.”

Zorgelijke signalen
Vooralsnog maakt de Europese Unie zich weinig zorgen over de concentratie van macht in Servië bij één partij en één persoon. Maar, naast de machtsconcentratie, zijn er ook andere daaruit voortvloeiende zorgelijke signalen. De media is minder vrij en de beeldvorming wordt gedomineerd door tabloidkranten die op de hand van de regering zijn. Er wordt hard afgerekend met SNS partijleden, die zich kritisch uitspreken over het leiderschap en beleid van de regering. De rechtstaat staat onder druk omdat de politiek zich teveel bemoeit met de rechtsgang. Kritische analisten vrezen voor een totale controle van het ambtenarenapparaat, overheidsinstanties, politiek en maatschappij door de SNS. Een nieuwe Orban is geboren, zeggen sommigen.

Om dit tegen te gaan is een belangrijke rol weggelegd voor de verzwakte oppositie en de Europese Unie. De toetredingsonderhandelingen, die beginnen met de moeilijke hoofdstukken 23 (rechtstaat) en 24 (fundamentele rechten), zullen deze problemen blootleggen, zoals dat gebeurd is in Kroatië en zoals het nu gebeurt in Montenegro. Dit veronderstelt echter dat Servië gecommitteerd blijft aan Europese integratie, daarbij in de toekomst bereid is verdere afstand te doen van Kosovo, en dat Vučić niet zijn oude nationalistische jasje aantrekt. Economische vooruitgang en een concreet Europees perspectief zouden dit jasje voor altijd in de kast kunnen hangen.

Oppositie
Ondanks dat SNS een absolute meerderheid heeft behaald, heeft  Vučić zijn hand ‘uitgereikt’ naar de oppositie door te zeggen dat hij ook andere partijen in de coalitie wil hebben. Maar eerst schrijft hij zelf de basis van het programma van de nieuwe regering. Andere partijen kunnen daarna eventueel aansluiten mits ze akkoord gaan met de koers van Vučić. De oppositie is vooralsnog verdeeld en machteloos. Slechts drie andere partijen haalden de kiesdrempel: Socialistische Partij van Servië (SPS, van huidige premier Ivica Dačić, oude partij van Milošević) 13,5%, Democratische Partij (DS) 6% en een coalitie rond voormalige leider van DS en voormalig President Tadić 5,7%. Laatstgenoemde besloot na onenigheid over de koers vlak voor de verkiezingen DS te verlaten, een nieuwe partij op te richten (Nieuwe Democratische Partij, NDS) en mee te doen aan de verkiezingen. Deze zet heeft DS verder verzwakt en de oppositie verdeeld.

Het is van belang voor de democratie in Servië dat de oppositie, met name de DS en NDS, samen optrekt en de verschillen opzij schuift. Daarvoor zijn nieuwe leiders bij de oppositiepartijen nodig. De geloofwaardigheid van de huidige leiders is weg en de onderlinge vetes zitten te diep. Een sterke oppositie, de voorwaarden van de EUen economische vooruitgang kunnen Servië op een democratische en Europese koers houden en daarmee duurzame stabiliteit in de Westelijke Balkan garanderen.

Door Danijel Tadić – Projectmanager Zuidoost-Europa van de FMS.